Akumulacja odzyskiwania. Transdyscyplinarne praktyki kuratorowania wobec marazmu kapitałocenu 

Jeśli lawina pogmatwanych historii jest najlepszym sposobem, by opowiedzieć o skażonej różnorodności, to nadszedł czas, by ową lawinę uczynić częścią naszych praktyk poznawczych1.

Artykuł proponuje refleksję nad ekokrytycznym ujęciem krajobrazu w dobie kapitałocenu – epoki kapitału naznaczonej postępującą dewastacją środowiska, a także społecznym i międzygatunkowym wykluczeniem. Podjęta analiza dotyczy sposobów organizacji rzeczywistości podporządkowanej logice akumulacji kapitału oraz stanowi próbę rewizji modelu postrzegania środowiska jako pasywnego ekosystemu poddanego mechanizmom wyzysku. Głównym celem niniejszej pracy jest zmapowanie możliwych strategii oporu wobec ekologicznej niesprawiedliwości i zaproponowanie nowej formy praxis, realizującej się w alternatywnej wizji kuratorowania, która staje się częścią wytworzonej przeze mnie kategorii akumulacji odzyskiwania. Rozumiem ją jako proces twórczy, który przywraca potencjalność myślenia i działania w świecie zdominowanym przez kapitalistyczne mechanizmy. Kuratorowanie w formie akumulacji odzyskiwania ukierunkowane jest na akt kolektywnego działania, które tworzy przestrzenie archiwizujące transdyscyplinarne spektrum praktyk reparacyjnych wobec dewastującego systemu kapitalistycznego. Przedmiotem analizy stał się projekt cyfrowy Feral Atlas oraz interwencje grupy Forensic Architecture realizujące idee praktyki kuratorowania w działalności detektywistycznej oraz artystyczno-badawczej. Platformy internetowe dokumentują sposoby aktywnego zaangażowania w rzeczywistość społeczno-ekologiczną oraz przezwyciężania impasu w wyobrażaniu sobie inkluzywnych sposobów zamieszkiwania świata. Łączy je wykorzystanie narzędzi mapowania, wizualizacji danych oraz archiwizowania, które destabilizują narracje o krajobrazie wyłącznie jako pasywnym tle zdarzeń. Zamiast tego proponują jego rozumienie jako złożonego, dynamicznego ekosystemu, kształtowanego przez nieprzewidywalne relacje międzygatunkowe i podlegającego nieustannym przeobrażeniom wynikającym z intensywnej eksploatacji. Feral Atlas i działalność Forensic Architecture tworzą kalejdoskop praktyk przyjmujących formę raportów terenowych łączących konteksty lokalne z globalnymi zjawiskami pojawiającymi się w kapitałocenie. Ich specyfika polega również na próbach tworzenia strategii przetrwania w rzeczywistości doświadczonej kryzysem ekologicznym, a także marazmem kapitałocenu.

Sympojetyka w nerwowych czasach jako współczesne praktyki kuratorowania

Jak zauważa Donna Haraway w swoim tekście Nie uciekajmy przed kłopotami. Antropocen – kapitałocen – chthulucen, żyjemy w „[czasach], gdy musimy myśleć; czasach pilnych kwestii, które potrzebują opowieści”2, a jednocześnie powinniśmy – na wzór Tsing – „[praktykować] sympojetykę w nerwowych czasach”3, aby móc wykroczyć poza impas wytworzony przez polikryzys. Ta podwójna perspektywa skłania mnie do namysłu nad praktykami współtworzenia strategii przetrwania w obliczu kapitałocenu – epoki zdominowanej przez akumulację kapitału. Zgodnie z propozycją Haraway, zasadnicze staje się dla mnie napięcie między pojęciami autopoiesis a sympoiesis, określającymi dwa odrębne sposoby rozumienia rzeczywistości. Autopoiesis zakłada wizję świata jako systemu samostwarzającego i samokształtującego się – określonego przez homeostatyczne i przewidywalne trajektorie oraz autonomiczne podmioty. Sympoiesis natomiast proponuje postrzeganie rzeczywistości jako złożonego układu nieprzewidywalnych relacji oraz współkształtujących się, rozproszonych systemów, które nie są samowystarczalne, ale ontologicznie relacyjne4. Interesująca mnie perspektywa sympojetyczna ma szczególne znaczenie w praktykach kulturowych, takich jak współczesne, alternatywne sposoby kuratorowania, stanowiące przestrzeń dla kolektywnego zaangażowania w nieustanną negocjację znaczeń, kluczową dla rzeczywistości podporządkowanej redukującej i standaryzującej logice akumulacji kapitału. Kuratorowanie jako praktyka konstytuowana przez złożone relacje instytucjonalne, społeczne, środowiskowe i ekonomiczne, w kapitałocenie nieustannie podlega próbom redukcji do autopojetycznego, zamkniętego tworu reprodukującego strukturę i mechanizmy późnokapitalistycznej produkcji, dążącej do ujednolicenia możliwych, niebinarnych narracji i utowarowienia wszelkich relacji współwytwarzania.

W niniejszym artykule skupiam się jednak wyłącznie na poszukiwaniu praktyk kuratorowania, które mają potencjał weryfikowania i niuansowania dyskursu kapitałocenu oraz wspierania procesów odzyskiwania sympojetycznych narracji poprzez mapowanie rozproszonych sposobów myślenia i działania. Rozważam je w odniesieniu do konstruowanej przeze mnie kategorii akumulacji odzyskiwania, w ramach której realizować się może również współczesne kuratorowanie – ukierunkowane na próbę przezwyciężenia marazmu kapitałocenu, przejawiającego się brakiem przyszłościowych perspektyw zmiany dotychczasowej hegemonii kapitału oraz standaryzacji krajobrazu podporządkowanej maksymalizacji zysku. 

Marazm kapitałocenu

W 2025 roku ukazało się nowe wydanie książki Antropocen czy kapitałocen. Natura, historia i kryzys kapitalizmu pod redakcją amerykańskiego historyka środowiskowego Jasona W. Moore’a. Jest to zbiór artykułów problematyzujących zagadnienie kapitałocenu jako epoki kapitału, w której organizacja rzeczywistości społeczno-ekologicznej została całkowicie podporządkowana logice jego nieustannej akumulacji. Sam termin został zaproponowany przez szwedzkiego badacza Andreasa Malma w czasie jednego z jego seminariów już w 2009 roku, a od 2015 roku posługiwała się nim również Donna Haraway5. Moore natomiast rozwijał koncepcję kapitałocenu w ujęciu historycznym. Zrewidował temat historycznych przemian kapitalizmu (wraz z jego nieodłącznymi przejawami utowarowienia, imperializmu, kolonializmu czy patriarchatu) oraz ich współzależności z czynnikami geograficznymi, a także wskazał, że składają się one na opisywaną przez niego złożoną historię środowiskową. Badacz skupia się na aktywnej roli kapitalizmu w organizacji relacji między akumulacją kapitału, władzą a naturą, zaznaczając tym samym jego totalny charakter. Włącza do dyskusji o katastrofie klimatycznej symultaniczne procesy konstytuujące się w obrębie logiki kapitalizmu, takie jak: organizowanie się państw i imperiów, kształtowanie się rynków światowych, a także rozwój procesów urbanizacyjnych, które stają się kluczowym elementem mechanizmu akumulacji kapitału opartego na nieustannej produkcji i reprodukcji. Podkreślenie znaczenia kapitalizmu jako „innego sposobu organizacji natury”6 kierunkuje dalsze rozważania badacza na tworzenie się środowiska w kontekście ekologii-świata7, czyli współwytwarzania się natury w relacji z danym systemem, władzą i pracą8. Jak zaznacza Moore: „Relacje kapitału, pracy i władzy przechodzą przez naturę, nie wokół czy obok niej”9. Wyraźnie widać to na przykładzie zaproponowanej przez niego koncepcji taniej natury10, która opisuje proces ujarzmiania natury i przekształcania jej w produkt systemowego wyzysku. Kapitał potrzebuje natury, aby za pomocą jej darmowej pracy przekształcać wartości użytkowe w wymienne. Praca taniej natury – jak opisuje Moore – jest jednak nieopłacalna, ponieważ nie da się oszacować bezpośrednio jej wartości. W kapitałocenie wykorzystywane są zasoby przestrzenne, praca ludzi, zwierząt, a także wszelkie możliwe procesy biologiczne i geologiczne. Dodatkowym problemem staje się powolne wyczerpywanie się zasobów natury, a działania polegające na wykorzystywaniu plonów Ziemi przy udziale pracy ludzkiej i nie-ludzkiej prowadzą do postępującej degradacji (kryzysu klimatycznego), którego skutkiem jest narastający proces wymierania, obejmujący zarówno zanikanie bioróżnorodności i śmierci gatunków, jak i jego społeczny i kulturowy wymiar. Teoretyk środowiskowy Justin McBrien w swoim tekście Akumulacja wymierania wskazuje, że kapitałocen ma charakter nekrotyczny – bezwzględnie wykorzystuje tanią naturę i jej zasoby, przekształcając życie w śmierć, aby następnie eksploatować nawet samą śmierć w celu przetworzenia jej w kapitał11. W ten sposób kapitałocen jest naznaczony procesem wymierania.

Marazm kapitałocenu rozpatruję więc tutaj na trzy sposoby, wynikające bezpośrednio z jego nekrotycznej logiki opartej na eksploatacji taniej natury, redukcji złożonych systemów sympojetycznych oraz systemowym wytwarzaniu i akumulowaniu wymierania. Po pierwsze, rozumiem go jako rezultat nadmiernej aktywności oraz nieustannej reprodukcji logiki wyzysku, podtrzymywanej i pogłębianej przez globalne firmy przemysłowe, które wykorzystują nierówności ekonomiczne, społeczne i ekologiczne, aby czerpać zysk z eksploatacji taniej natury. W tym ujęciu, ludzkie i nie-ludzkie podmioty funkcjonujące w systemie zostają zmuszone do reprodukowania narzuconych im mechanizmów produkcji, pozostając bezsilne wobec opresyjnej infrastruktury, prowadzącej do degradacji ekosystemów. Po drugie, marazm kapitałocenu dotyczy również zdolności kapitału do standaryzacji i nieustannego procesu ujednolicania heterogenicznych krajobrazów. Oznacza to, że kapitałocen konstytuuje się w złożonej rzeczywistości, aby następnie podporządkować ją własnej redukującej logice towarowej. Autopojetyczne schematy myślenia stają się narzędziem kontroli nad sympojetycznymi relacjami współwytwarzającymi rzeczywistość i prowadzą do przemocy o charakterze nie tylko symbolicznym (powielanie wykluczających narracji kapitałocentrycznych), ale także cielesnym (wyzysk fizycznych zasobów) i materialnym (wykorzystywanie nieodpłatnej pracy). Społeczności, zwierzęta oraz całe ekosystemy zostają wykluczone z obszaru politycznej odpowiedzialności i pola widzialności. Myśl ta prowadzi do trzeciego ujęcia marazmu – jako sposobu utrwalania dominującej narracji o konieczności postępu, ograniczającej możliwość wyobrażania sobie zmian w tworzeniu bardziej inkluzywnego i równościowego świata oraz odzyskiwania potencjału działania na ich rzecz. 

Akumulacja odzyskiwania

Wychodząc od tej krytycznej refleksji, myślę że kluczowe dla humanistyki środowiskowej jest nieustanne poszukiwanie odpowiedzi na pytania: jak korzystać i łączyć dostępne metody analizy, krytyki i sztuki, aby wyjść poza reprodukujący się marazm kapitałocenu i twórczo działać wobec jego standaryzujących mechanizmów? W tym miejscu dla mnie – jako odbiorczyni i potencjalnej współuczestniczki praktyk regeneracyjnych – staje się konieczne wytworzenie nowej kategorii dla myślenia i działania, którą określam akumulacją odzyskiwania12. Obejmuje ona transdyscyplinarne praktyki i formy oporu odsłaniające mechanizmy systemu kapitalistycznego (akumulującego kapitał i wymieranie), jak i aktywne tworzenie alternatywnych narracji o możliwej rzeczywistości, sprzyjających poszukiwaniu sposobów politycznego zaangażowania w walkę o równość społeczną i ekologiczną. Akumulacja odzyskiwania ma stanowić przestrzeń dla gromadzenia różnorodnych, rozproszonych działań regeneracyjnych, a jej celem jest stworzenie dynamicznego archiwum – zestawu praxis – przeciwdziałającego redukowaniu i marginalizowaniu złożonych relacji naturokulturowych oraz systematycznemu wymazywaniu śladów wyniszczającej logiki akumulacji kapitału. W tym ujęciu odzyskiwanie oznacza aktywne poszukiwanie i mapowanie koncepcji, które próbują odzyskać zdolność wykraczania poza systemową bezsilność, a także uwidaczniają skutki wyniszczającej eksploatacji – ze szczególnym uwzględnieniem jej ofiar (ludzkich i więcej-niż-ludzkich) – oraz wskazują sprawców tej przemocy. Akumulacja odzyskiwania staje się również kluczowa dla tworzenia nowych narzędzi umożliwiających wypracowanie i ugruntowywanie wspólnych celów: zarówno w zakresie przekształceń w obrębie podporządkowanej kapitałowi hierarchii władzy, jak i w rozszczelnianiu hegemonicznej narracji o potencjale postępu. Oznaczałoby to, że akumulacja odzyskiwania mogłaby również stanowić otwarte pole do poszukiwania i archiwizowania alternatywnych sposobów produkcji oraz redystrybucji wiedzy.

W tym kontekście kluczowa staje się intensywna debata na temat współczesnych praktyk kuratorowania, szczególnie skoncentrowana na aktywnym poszukiwaniu metod organizowania wiedzy w polu artystycznym, ale też poza jego tradycyjnymi ramami. W licznych artykułach naukowych, publikacjach internetowych i projektach wystawienniczych pojawiają się przykłady dynamicznego rozwoju transdyscyplinarnego kuratorowania, funkcjonującego w hybrydycznych przestrzeniach, często sieciowych. Przyjmują one formy edukacyjne, warsztatowe, literackie, partycypacyjne, artystyczno-badawcze, jak i wiele innych ukierunkowanych na budowanie inkluzywnych społeczności i zaznaczanie nierówności13. Praktyki te podejmują próby negocjowania z dotychczasowymi modelami wystawienniczymi oraz wykraczania poza ich ograniczenia, szczególnie w obszarze reprezentacji. Interesują mnie jednak przede wszystkim te przedsięwzięcia, które łączą kreowanie wspólnych wyobrażeń z możliwością interwencji, dlatego postanowiłam przyjrzeć się dokładniej dwóm przykładom działań detektywistycznych – projektowi Feral Atlas i działalności grupy Forensic Architecture. Na podstawie analizy wykorzystywanych przez nie transdyscyplinarnych metodologii, postaram się wskazać, w jaki sposób wpisują się one w opisaną przeze mnie kategorię akumulacji odzyskiwania: jako projekty praxis otwarte na praktyki interwencyjne i stanowiące szczególnie kreatywne wyzwanie weryfikujące i niuansujące logikę kapitałocenu. 

Feral Atlas jako przewodnik po ruinach

Feral Atlas14 to kolektywne przedsięwzięcie kuratorskie zrealizowane w formie strony internetowej w 2021 roku na Uniwersytecie Stanforda w Stanach Zjednoczonych przez zespół osób badawczych – takich jak Anna L. Tsing, Jennifer Deger, Alder Keleman Saxena i Feifei Zhou – związanych transdyscyplinarnym podejściem do badań z zakresu antropologii kulturowej, humanistyki środowiskowej, socjologii, praktyk artystycznych, kartografii oraz wielu innych dziedzin. Projekt stanowi refleksję nad ekologicznym ujęciem krajobrazów, ulegającym głębokim przekształceniom ze względu na dynamicznie rozwijające się infrastruktury imperialne i przemysłowe, a także inwazyjną działalność globalnych firm eksploatacyjnych. Ponadto jest inicjatywą poszukującą i rozwijającą strategie działania wobec pogłębiających się nierówności międzygatunkowych.

Punktem wyjścia projektu są tytułowe feralne efekty, czyli nieprzewidywalne dla krajobrazu oraz dla samego kapitalizmu skutki intensywnej ingerencji w środowisko, które zaczynają rozwijać się w sposób niepodlegający dłużej systemowej kontroli i pod wpływem uprzemysłowienia przestrzeni wykształcają nowe, adaptacyjne sposoby funkcjonowania w świecie. Przykładami tych niekontrolowanych zjawisk i podmiotów są: rozpowszechniający się wielkoobszarowo mikroplastik tworzący nowe ekosystemy, rozmnażanie komara tygrysiego przenoszącego choroby tropikalne, zakwity glonów powstałe w wyniku spływu nawozów czy niekontrolowane pożary torfowisk w Indonezji wywołane działalnością plantacyjną, albo wzrost liczby szczurów w obszarach miejskich. Połączone tworzą szerszą perspektywę spojrzenia na kształtującą się nową naturę – pojęcie zaproponowane przez wspominaną już wcześniej Annę Lowenhaupt Tsing, która jest jedną z kuratorek opisywanego projektu. Nowa natura w koncepcji Tsing stanowi niepożądaną konsekwencję działań eksploatacyjnych, hybrydyczny splot ekosystemów współkształtujących się w obecności infrastruktur imperialnych i industrialnych15. Jak sugeruje badaczka, funkcjonowanie nowej natury odbywa się w przerwach i szczelinach systemów społecznych i ekologicznych16, stającymi się miejscami jej najniebezpieczniejszych przejawów. Oznacza to, że nie poddaje się ona totalnemu porządkowi wyznaczanemu przez struktury kapitalistyczne i działa również w naruszonych ekosystemach, intensywnie eksploatowanych i zdegradowanych przestrzeniach lub tam, gdzie nie funkcjonuje w pełni państwo albo rynek. Nowa natura i jej dzikie efekty są więc konsekwencją taniej natury, która – podporządkowana mechanizmom maksymalizacji zysku – wymyka się kontroli, ulega niekontrolowanej hybrydyzacji. 

Osoby kuratorujące projekt Feral Atlas zdecydowały się na poszukiwanie twórczych praktyk poznawczych, aby, za Tsing, kultywować namysł nad możliwościami „życia na ruinach”17 wśród „skażonej różnorodności”18, do których zmusza nieprzewidywalność i złożoność relacji kształtujących nową naturę i jej dzikie efekty19. Podstawą platformy internetowej stała się wizualna reprezentacja poszczególnych zjawisk w postaci interaktywnej, rysunkowej mapy, która umożliwia poruszanie się po niejednorodnej przestrzeni. Osoby odwiedzające Feral Atlas mogą poruszać się po przygotowanych tematach w sposób przypominający eksplorowanie złożonego i niejednolitego krajobrazu. Nieliniowość staje się w nim kluczowa dla rozpoznawania zdziczenia w jego heterogeniczności i nielinearności czasowej. Lokalność opisywanych historii i badanych terenów wiąże się z kontekstami o wymiarze globalnym oraz z systemowymi analizami, tak aby zwracać uwagę na sympojetyczne układy społeczne i ekologiczne. W Feral Atlaslokalne przejawy zestawów wydarzeń takich jak rozwój przemysłowy, technologiczny, tworzenie się struktur państwowych przenikają się (zarówno w formie rysunkowej) z działaniami militarnymi, kolonizacyjnymi czy kolejnymi koniunkturami eksploatacyjnymi.

Poruszanie się po danych tematach jest zorganizowane w sposób przypominający grę terenową, wędrówkę po mapie nieprzewidywalnego świata i jego dzikich efektów. Jedną z podstawowych metod korzystania z platformy staje się eksploracja, polegająca na uważnej obserwacji cyfrowego archiwum, w którym zgromadzono zapisy dotyczące nieoczywistych zależności oraz ich dokumentację w formie raportów terenowych. Raporty te powstawały w procesie zbliżonym do śledztwa i wymagały tropienia naturokulturowych powiązań, poszukiwania ich przyczyn oraz analizowania rozwijających się między nimi relacji. Materiały dokumentacyjne opracowywane były przez osoby kuratorujące projekt w różnorodnych formach – od notatek etnograficznych, przez fotografie i nagrania wideo, po dane naukowe i inne środki wyrazu.

Kluczowe dla koncepcji Feral Atlas było jego usieciowienie, które podkreśliło konieczność rozpoznawania aktualnych wyzwań środowiskowych wobec procesów globalizacyjnych. Struktura projektu, działającego jak cyfrowy atlas złożonych naturokulturowych ekosystemów, została zaprojektowana tak, aby umożliwiać eksplorację tematów i obiektów w sposób odpowiadający charakterystyce feralnych efektów; rozproszony, hybrydalny i nieprzewidywalny. Z tego powodu witryna przyjmuje formę anty-platformy, która poszukuje sposobów zmiany towarowych mechanizmów standaryzacji określających większość stron internetowych i proponuje alternatywny sposób organizacji i doświadczania treści. Feral Atlas działa na serwerze opartym na technologiach open source, wykorzystując środowisko typu LAMP z CloudLinux 7.8 i PHP 7.4. Projekt opiera się na statycznych plikach i nie wymaga użycia żadnej bazy danych20. Oznacza to, że platforma korzysta z otwartej infrastruktury, która nie wchodzi w skład korporacyjnych systemów Big Tech. Mimo że wykorzystuje te same języki programowania, to nie powiela ich schematów działania. Wybór takiej infrastruktury nie jest neutralny – w przeciwieństwie do zamkniętych i niedostępnych technologii stosowanych przez duże platformy, Feral Atlas wspiera współtworzenie treści poza modelami projektowania stron internetowych charakterystycznymi dla kapitalizmu cyfrowego, takimi jak inwigilacja, eksploatacja osób użytkowniczych i cyrkulacja danych w celach komercyjnych. Korzystanie z Feral Atlas nie wymaga personalizacji profilu osobowego, a aktywność osób ją użytkujących nie jest poddana filtrowaniu danych z korzyścią dla modeli biznesowych. Publikowane treści nie są porządkowane przez algorytmy i hierarchizowane w celu zwiększenia efektywności wyszukiwania ani przystosowane do szybkiego generowania jednoznacznych rezultatów dopasowanych do dynamicznie analizowanej osoby użytkowniczej. Tak zorganizowana infrastruktura cyfrowa Feral Atlas wpływa na sposób redystrybucji wiedzy. Ze względu na swój złożony i twórczy interfejs projekt nie ogranicza swojego działania do realizowania uproszczonych wyników, ale umożliwia wielokierunkową eksplorację, pozostawiając przebieg cyfrowej wędrówki osobom korzystającym z platformy. Feral Atlas ma funkcjonować dla nich jako twórcze wyzwanie, skoncentrowane zarówno na aktywizowaniu ich wyobraźni do detektywistycznego poszukiwania złożonych relacji między przygotowanymi na stronie zagadnieniami, jak i na inspirowaniu do zaangażowania w praktykę uważnego, performatywnego patrzenia zorientowanego na relacje więcej-niż-ludzkie i realizujące się w splocie minionych zdarzeń, ich efektów, a także teraźniejszych i przyszłych aliansów21. Projekt określa więc praktyka kuratorowania oparta na rozpoznawaniu złożonych powiązań kształtujących się w krajobrazie, które są następnie mapowane, archiwizowane i udostępniane przez interfejs cyfrowy, umożliwiający akcentowanie ich obecności oraz ich analizę poprzez rozpoznawanie ich wzajemnych związków. W tym ujęciu Feral Atlas stanowi odpowiedź na konieczność eksplorowania nowych ścieżek myślenia, obejmujących nieprzewidywalne naturokulturowe transfiguracje, wymuszone przez nową naturę i jej przejawy, które – jako aktywni aktanci – reorganizują ekosystemy oraz destabilizują swoją niestandardowością reżimy społeczno-ekologiczne. 

Forensic Architecture jako archiwum dowodów

Podczas gdy twórcze podejście w Feral Atlas otwiera pole dla praktyk akumulacji odzyskiwania, działalność kolektywu Forensic Architecture22 rozwija jej formę w pełnym wymiarze jako przykład transdyscyplinarnego kuratorowania artystyczno-badawczego. Zespół działający na Uniwersytecie Goldsmith w Londynie, określający się jako research agency, powstał w 2010 roku i jest współtworzony przez osoby pracujące w obszarach sztuki, architektury, filozofii, nauk ścisłych oraz prawa. Jego pracami kieruje Eyal Weizman. Nazwa Forensic Architecture odnosi się jednak nie tylko do grupy, ale także do rozwijanej przez nią praktyki badawczej ukierunkowanej na dokumentowanie i publiczne ujawnianiu przemocy państwowej oraz korporacyjnej wobec lokalnych społeczności, jak również na analizę procesów degradacji środowiska będącej jej konsekwencją23.

Forensic Architecture funkcjonuje w przestrzeni hybrydowej – jako strona internetowa, do której włączane są informacje ze świata rzeczywistego i z której ów świat może takie informacje czerpać. Łączy dyskursywność badań osadzonych w ramach akademickich z praktyką działania terenowego oraz próbami wpływania na postulaty prawne. Jej działalność jest finansowana zarówno ze środków służących wsparciu instytucji akademickich, jak i z grantów artystycznych. Podobnie jak Feral Atlas, stanowi cyfrowe, ogólnodostępne archiwum dowodów na przemoc wobec środowiska oraz społeczności, ale jest pogłębione o wielowymiarową dokumentację przeprowadzonych działań reparacyjnych. Zebrane dane zostały sklasyfikowane według kategorii odpowiadających stosowanym w śledztwach metodom badawczym, obszarom represji oraz formom dewastacji terenu i łamania praw człowieka. Wizualizacja zdegradowanej przestrzeni przyjęła formę interaktywnej mapy, na której umieszczono punkty, prowadzące dotyczących skutków poszczególnych działań inwazyjnych. 

Praktyka śledcza Forensic Architecture wykorzystuje architekturę jako narzędzie badawcze, które służy do szczegółowego analizowania danych przestrzennych, dotyczących aktów przemocy w określonych lokalizacjach. Weryfikacja rozległości szkód na konkretnych obszarach oraz identyfikacja podmiotów odpowiedzialnych za represje (wojsko, siły policyjne, agencje rządowe i firmy) stanowią dla grupy podstawę do zgromadzenia materiału dowodowego przeciwko dokonanym zbrodniom. Zebrane informacje są następnie opracowywane przy użyciu nowoczesnych technologii, umożliwiających pracę w interaktywnych programach typu open source. Pozwala to na modelowanie przestrzeni 3D w oparciu o analizowane dane, geolokalizację nagrań wideo i fotografii czy generowanie kartografii przy zastosowaniu analiz satelitarnych. Powstałe w ten sposób rekonstrukcje funkcjonują jako dowody cyfrowe, których uznanie w sądach postulują osoby zaangażowane w projekt. Działania realizowane przez Forensic Architecture lokują się więc na dwóch płaszczyznach. Z jednej strony są skoncentrowane na materialnej analizie środowiskowej, a z drugiej dotyczą jej cyfrowej reprezentacji.

Forensic Architecture prowadzi szereg międzynarodowych postępowań śledczych, które obejmują zarówno obecne kryzysy geopolityczne, militarne i polityki ekstraktywistyczne, jak i wynikające z nich długotrwałe procesy degradacji środowiska. Do realizowanych działań należą m.in.:

1. dochodzenie dokumentujące ludobójstwo w Gazie rozpoczęte 7 października 2023 roku, oparte na analizie przestrzennej zniszczeń spowodowanych przez siły izraelskie przy zastosowaniu zaawansowanych metod teledetekcji i kartografii24;
2. wieloetapowe śledztwo prowadzone od 2013 roku w argentyńskim regionie Vaca Muerta, w którym zespół bada skutki, jakie eksploatacja złóż ropy i gazu przez amerykańskie przedsiębiorstwa energetyczne (w tym Chevron) wywarła na środowisku oraz życiu społeczności Mapuczów i wizualizuje szkody za pomocą programów do tworzenia przestrzeni 3D na podstawie dokumentacji fotograficznej, obrazów satelitarnych, filmów wideo czy relacji świadków25; 
3. dochodzenie dotyczące działalności korporacji odpowiedzialnych za intensywną eksploatację terenów Kalimantanu i Sumatry pod uprawy palmy olejowej, co prowadzi do degradacji ekosystemów i ekobójstwa26; 
4. rekonstrukcja krajobrazów Namibii, które odsłaniają wielowarstwowe skutki procesów niszczenia środowiska zachodzących nieprzerwanie od 1884 roku27.

Projekty te wskazują na kompleksowość narzędzi artystycznych i badawczych stosowanych przez Forensic Architecture do eksponowania skutków zjawisk o charakterze totalnym, obejmujących zarówno dewastację ekosystemów, wymieranie gatunków, jak i szkody wyrządzane lokalnym społecznościom. Analizując działalność Forensic Architecture, można zauważyć, że rekonstrukcje architektoniczne sekwencji wydarzeń służą podważaniu dominujących narracji, pomijających konsekwencje decyzji politycznych i ekonomicznych podejmowanych w imię maksymalizacji zysków w kapitałocenie.

Praktyka Forensic Architecture nie jest ograniczona do zobiektywizowanej, kalkulacyjnej analizy danych, ale są w niej obecne intymne świadectwa ofiar przemocy i kataklizmów w postaci materiałów audiowizualnych nagrywanych bezpośrednio w miejscach zdarzeń lub w formie wywiadów. Kluczową kategorią dla tej wielowymiarowej realizacji jest „świadectwo usytuowane”, odnoszące się bezpośrednio do perspektywy poszkodowanych. Jak podkreślono w opisie programu, zespół badawczy podejmuje interwencje na zaproszenie osób bezpośrednio dotkniętych naruszeniami praw człowieka czy degradacją środowiska. Rola wytwarzania i upubliczniania świadectw przemocy społecznej i ekologicznej ma fundamentalne znaczenie dla koncepcji Forensic Architecture. Roma Sendyka w artykule W imię zmarłych: humanistyka forensycznej wrażliwości i publicznej prawdomówności akcentuje szczególne znaczenie etymologii słowa forensics jako „odnoszenia się do forum”28, co oznacza, że odnosi się ono do przestrzeni aktywnego wytwarzania oraz negocjowania znaczeń. Wydaje mi się to kluczowe dla współczesnych praktyk kuratorskich, które coraz częściej otwierają się na formy aktywnego uczestnictwa w rzeczywistości politycznej poprzez mediację w sferze publicznej, wykraczającą daleko poza pole artystyczne i ukierunkowaną na działanie na rzecz ofiar, zarówno ludzkich, jak i więcej-niż-ludzkich. 

Działalność grupy Forensic Architecture ma charakter wielowymiarowy, dlatego praktyka kuratorska przybiera w jej ramach formę posługiwania się transdyscyplinarnymi jednostkami wypowiedzi – od tworzenia cyfrowych dokumentacji, poprzez publikacje naukowe, manifesty, interwencje przestrzenne, aż po realizacje wystaw. Kuratorowanie wystaw przez osoby współtworzące Forensic Architecture staje się jedną z odsłon ich interwencyjnej praktyki, która nie tylko poszukuje sposobów na realizację projektów na styku sztuki i badań czy dopasowuje formy prezentacji do wybranych procesów detektywistycznych, ale także przekłada praktykę śledczą i cyfrowe archiwum na narzędzia wystawiennicze, oddziaływujące w fizycznej i instytucjonalnej przestrzeni publicznej. Jedną z najnowszych prezentacji tej praktyki jest wystawa Looking for Palestine29 zrealizowana w Palazzo Bentivoglio Lab we Włoszech, poświęcona mechanizmom masowych przesiedleń Palestyńczyków przez siły izraelskie. Forensic Architecture proponuje w jej ramach szereg strategii wizualizacji i analizy, takich jak różne formy wywiadów, kontrczytanie materiałów archiwalnych czy wykorzystanie rekonstrukcji – tym razem nie technologicznych, ale w postaci ręcznie rysowanych map pamięci. Z kolei wystawa Centre for Contemporary Nature30 z 2019 roku zrealizowana w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie dotycząca dwóch ekobójstw: w Gazie i Kolumbii, była wynikiem współpracy polskiej instytucji z Centre for Contemporary Nature, czyli działem badawczym grupy Forensic Architecture, zajmującym się powiązaniami między łamaniem praw człowieka a przemocą wobec środowiska. Współtworzenie przez zespół tego działu, którego zadaniem jest odpowiadanie na potrzebę aktywnego angażowania się instytucji międzynarodowych w działania na rzecz całych ekosystemów, prowokuje do poszukiwania sposobów uczestnictwa w transformacji struktur instytucjonalnych od wewnątrz. Jednocześnie wskazuje na konieczność zmiany narracji, w której to, co kulturowe nie funkcjonuje już jako sfera odseparowana od natury, ale pozostaje z nią w ścisłym związku. Włączenie projektów Forensic Architecture do debaty publicznej poprzez transdyscyplinarne formy wypowiedzi umożliwia współtworzenie wspólnej wiedzy o przemocowych strukturach państwowych, militarnych i korporacyjnych. 

Rozwijana przez Forensic Architecture praktyka kuratorowania wykorzystująca narzędzie zarówno artystyczne, jak i badawcze staje się twórczą formą zmiany aparatu poznawczego, polegającą na nieustannym ujawnianiu związków między relacjami społeczno-ekologicznymi, mechanizmami przemocy i utrwalonymi narracjami, które je wymazują, wykluczając tym samym sympojetyczne powiązania z pola widzialności. Projekt Nebelivka Hypothesis31, zaprezentowany na 18. Międzynarodowym Biennale Architektury w Wenecji, był mappingiem wideo zrealizowanym na podstawie archiwalnych dokumentów dotyczących osady archeologicznej Nebelivka w Ukrainie i otaczającego ją czarnoziemu. Jego celem było podjęcie refleksji nad kategoriami miasta i terytorium w kontekście historii praktyk ekstraktywistycznych, zawłaszczeń i imperialnej władzy. Projekt pokazywał, jak za pomocą transdyscyplinarnych narzędzi przywracać, a przede wszystkim odzyskiwać wymazywaną historię przemocy i tym samym sprzeciwiać się redukcji złożoności rzeczywistości do narracji konstytuowanej przez kolonizatorów, imperialistów i kapitalistów. 

Odnosząc działanie grupy Forensic Architecture do przywoływanej przeze mnie akumulacji odzyskiwania, myślę że wewnętrzna polifonia i wykorzystywany przez inicjatywę zestaw praktyk kuratorskich, opartych na narzędziach i metodologiach mapowania, archiwizowania, wizualizacji danych, wiedzy usytuowanej, może być adaptowany przez kolejne ruchy społeczne, poszukujące strategii ukierunkowanych na wspólnotowe odzyskiwanie sprawczości i wytwarzanie warunków umożliwiających kształtowanie bezpieczniejszych przestrzeni w świecie naznaczonym polikryzysem. 

Zakończenie

Jednym ze sposobów przeciwdziałania dewastacyjnym skutkom organizowania rzeczywistości przez kapitalizm i jego zdolności do akumulowania wymierania są próby rozpoznawania i dokumentowania jego skutków. Projekt Feral Atlas i działania Forensic Architecture są przykładami rozwijania koncepcji kuratorowania, które wykorzystując analizy lokalne i środowiskowe, wskazują w tym obszarze na dwa podejścia. Feral Atlas jest skupiony na rozwiązaniach, umożliwiających nawigowanie między niejednorodnymi zjawiskami. Zastosowana w tym projekcie forma atlasu ma poszerzać wyobraźnię ekologiczną, ale też krytycznie odnosić się do zjawisk inwazyjnej eksploatacji ekosystemów. Strona internetowa w myśl założeń projektu stanowi kolektywną publikacją cyfrową o charakterze narracyjno-artystycznym. Natomiast zespół Forensic Architecture przyjmuje w swojej praktyce postać prawną i aktywistyczną, podejmuje wątki skutków przemocy w sposób ukierunkowany na grunt polityczno-prawny i ujawnia naruszenia podstawowych praw ludzi i istot więcej-niż-ludzkich. Obie przywołane praktyki kuratorowania wynikają z niezgody na opresyjne struktury kapitałocenu i wpisują się w szerszą, zaproponowaną przeze mnie kategorię akumulacji odzyskiwania, a wykorzystywane w nich narzędzia uważam za inspirującą i gotową do użycia metodologię pracy w warunkach polikryzysu. 

Artykuł powstał na bazie pracy magisterskiej Akumulacja odzyskiwania. Transdyscyplinarne praktyki oporu wobec marazmu kapitałocenu, zrealizowanej pod kierunkiem dr hab. Łucji Iwanczewskiej na kierunku kulturoznawstwo – teksty kultury, na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obrona pracy odbyła się 26 września 2025 roku.

O autorce

• 1. Anna Tsing: Grzyb u kresu świata. O możliwości życia na ruinach kapitalizmu, przełożyli Monika Rogowska-Stangret, Aleksandra Ross, Janusz Grygieńć, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2024, s. 77.
• 2. Donna Haraway: Nie uciekajmy przed kłopotami. Antropocen ­­­– kapitałocen – chthulucen, [w:] Antropocen czy kapitałocen, pod redakcją Jasona W. Moore’a, przełożyli Krzysztof Hoffmann, Patryk Szaj, Weronika Szwebs, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2025, s. 81.
• 3. Tamże.
• 4. Tamże, s. 74–81.
• 5. Jason W. Moore: Wstęp. Antropocen czy kapitałocen? Natura, historia i kryzys kapitalizmu, [w:] Antropocen czy kapitałocen?, s. 32–33.
• 6. Jason W. Moore: Narodziny taniej natury, [w:] Antropocen czy kapitałocen, s. 122.
• 7. Tamże.
• 8. Tamże, s. 121.
• 9. Jason W. Moore: Kryzys: ekologiczny czy ekologicznie-światowy?, przełożyli Andrzej Wojciech Nowak, Krzysztof Abriszewski, „Praktyka Teoretyczna” 2014 nr 4, s. 1.
• 10. Jason W. Moore: Narodziny taniej natury, s. 121.
• 11. McBrien skupia się w tym kontekście na złożoności relacji kapitałocenu i nekrocenu, której symptomem są paliwa kopalniane. Więcej na ten temat zob. Justin McBrien: Akumulacja wymierania. Planetarny katastrofizm w epoce nekocenu, [w:] Antropocen czy kapitałocen, s. 165–190.
• 12. Anna Tsing w książce w książce Grzyb u kresu świata sformułowała koncepcję akumulacji odzysku, opisującą zdolność kapitału do czerpania korzyści i zysku z efektów ubocznych własnego działania. W niniejszym artykule termin ten został przechwycony i przekształcony w pojęcie akumulacji odzyskiwania – rozumianej jako potencjalność odzyskiwania utraconych, złożonych narracji, czy podejmowania działań wobec kryzysów.
• 13. Zob. szeroki zestaw współczesnych praktyk kuratorskich publikowanych na platformie OnCurating, redakcja Dorothee Richter, Ronald Kolb; https://on-curating.org (26.11.2015).
• 14. Anna Lowenhaupt Tsing, Jennifer Deger, Alder Keleman Saxena, Feifei Zhou: Feral Atlas: The More-Than-Human Anthropocene, Stanford University Press, 2021; https://feralatlas.org/ (14.09.2025).
• 15. Anna Lowenhaupt Tsing: Nowa natura, przełożyła Małgorzata Sugiera „Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej” 2021 nr 40, (14.10.2025).
• 16. Tamże.
• 17. Donna Haraway: Nie uciekajmy przed kłopotami, s. 80.
• 18. Tamże, s. 81.
• 19. Termin „dzikie efekty” jest w niniejszym tekście używany w znaczeniu tożsamym z koncepcją „dzikich proliferacji” zaproponowaną przez Mateusza Borowskiego, który adaptuje pojęcie feral proliferations z artykułu Anny Lowenhaupt Tsing, Andre S. Mathewsa i Nilsa Bubandta opublikowanego w czasopiśmie „Current Anthropology” w 2019 roku. Więcej na ten temat zob. Mateusz Borowski: Splątanie w imię przetrwania. Spekulatywne projekty wspólnot więcej-niż-ludzkich w obliczu kryzysu klimatycznego, [w:] Hakowanie antropocenu. Nowe koncepcje wspólnot więcej-niż-ludzkich w ekologicznych fabulacjach spekulatywnych, redakcja Małgorzata Sugiera, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2023, s. 102–103.
• 20. Zob. https://feralatlas.org/archive/documentation.html?utm_source=chatgpt.com, (25.11.2025).
• 21. Małgorzata Sugiera: Pochwała uważności, czyli odkrywanie lokalności praktyk poznawczych w zachodnich naukach, „Dialog” 2021 nr 6, (14.10.2025).
• 22. Forensic Architecture, (14.10.2025).
• 23. Eyal Weizman: Preface, [w:] tegoż: Forensic Architecture: Violence at the Threshold of Detectability, Zone Books, New York 2017, s. 9.
• 24. Forensic Architecture: A Cartography of Genocide: Israel’s Conduct in Gaza since October 2023; 2025, (14.10.2025).
• 25. Forensic Architecture: Oil and gas pollution in Vaca Muerta, 2019, (14.10.2025).
• 26. Forensic Architecture: Ecocide In Indonesia, 2017, (13.07.2025).
• 27. Forensic Architecture: The Environmental Continuum of genocide in Namibia, 2025, (14.10.2025).
• 28. Roma Sendyka: W imię zmarłych: humanistyka forensycznej wrażliwości i publicznej prawdomówności, „Teksty Drugie” 2017 nr 1, s. 81–90.
• 29. Forensic Architecture: Looking for Palestine, 2025, (20.11.2025).
• 30. Forensic Architecture: Centre for Contemporary Nature, 2025, (20.11.2025).
• 31. Forensic Architecture: The Nebelivka Hypothesis, 2023, (20.11.2025).