Wyszukiwanie w encyklopedii:

2011-03-27
2020-07-10

Akcja

określenie odmiany przedstawień stworzonej i rozwijanej przez Jerzego Grotowskiego i jego współpracowników, przede wszystkim Thomasa Richardsa; także nazwa własna występująca w tytułach kolejnych dzieł tego typu. Akcja to struktura performatywna stanowiąca dojrzałe i przebiegające poza kontekstem przedstawienia teatralnego rozwinięcie aktu całkowitego. Zarazem jest to kluczowy element i przykład sztuki jako wehikułu. Nie jest nakierowana na widzów i przekazanie im określonych znaczeń („montaż w widzu”), ale na skuteczność wobec czyniących („montaż w sobie samym”). W tym sensie – jak wielokrotnie powtarzali Grotowski i Richards – Akcja nie jest spektaklem (choć czyniono, zwłaszcza w Action, pewne ustępstwa na rzecz „montażu w widzu”). Jej sedno stanowi nie komunikacja znaczenia, ale przemiana czyniących, którą Grotowski, używając terminu Gurdżijewa, opisywał jako przejście „od ciała-i-esencji do ciała esencji”, co możliwe jest „w następstwie trudnej ewolucji, osobistej przemiany, która tak naprawdę jest zadaniem każdego” (Performer, [w:] tegoż: Teksty zebrane, s. 813).

Według interpretacji Leszka Kolankiewicza chodzi tu o przeistoczenie „przyrodzonego, śmiertelnego ciała człowieka w «ciało boskie», nadprzyrodzone, nieśmiertelne” (Dramat Obiektywny Grotowskiego, cz. 2, „Dialog” 1989 nr 6, s. 152). Nie znaczy to, że Akcja jest rytuałem zamkniętym przed osobami spoza wspólnoty czyniących. Zgodnie z komentarzem Richardsa zasadniczym narzędziem oddziaływania na świadków jest mechanizm specyficznie rozumianej indukcji, czyli bezpośredniej, fizjologicznej odpowiedzi na proces przemiany, który zachodzi w przytomności oglądającego. W wielu przypadkach decydował on o niezwykle silnym, choć trudnym do zwerbalizowania odbiorze akcji.

Pierwszą próbę powołania Akcji stanowiła Main Action powstała w 1986 roku w Irvine w ramach projektu Dramat Obiektywny. Jej rozwinięciem była Downstairs Action, nad którą Grotowski z Richardsem pracowali w Workcenter of Jerzy Grotowski w Vallicelle w latach 1986–1992 (tę Akcję sfilmowała Mercedes Gregory w roku 1989). Za w pełni dojrzałą Akcję uznane być może dzieło nazywane po prostu Action, nad którym Grotowski pracował z Richardsem od roku 1994 do końca życia, przy czym już w roku 1995 odbyły się pierwsze prezentacje dla zaproszonych gości, zaś jesienią 1996 – pierwsze prezentacje wyjazdowe (w Brazylii).

Akcja prezentowana była następnie przez kilkanaście lat (w Polsce wiosną 1997), także po śmierci Grotowskiego (w Polsce latem 2004). Równolegle Richards z zespołem Workcenter pracował nad kolejnymi strukturami performatywnymi należącymi do tego gatunku (The Letter). Pogłębieniem tych poszukiwań, a zarazem następnym krokiem w stronę otwierania Akcji na obecność świadków jest Living Room, realizowana od roku 2009 w domach prywatnych lub pomieszczeniach je przypominających, prezentowana także w czasie wizyt Workcenter za granicą (w Polsce w grudniu 2010 i czerwcu 2016).

Bibliografia: 

Akcja, z Mirosławem Kocurem i Wojciechem Malinowskim rozmawiała Agnieszka Wójtowicz, „Fraza” 1997 nr 4, s. 144–147.

Burzyński Tadeusz: Tydzień Grotowskiego, [w:] tegoż: Mój Grotowski, wybór i opracowanie Janusz Degler, Grzegorz Ziółkowski, posłowie Janusz Degler, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2006, s. 319–347.

Grotowski Jerzy: Od zespołu teatralnego do Sztuki jako wehikułu, [w:] tegoż: Teksty zebrane, redakcja Agata Adamiecka-Sitek, Mario Biagini, Dariusz Kosiński, Carla Pollastrelli, Thomas Richards, Igor Stokfiszewski, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Wrocław – Warszawa 2012, s. 835–853.

Kolankiewicz Leszek: Grotowski w poszukiwaniu esencji, [w:] tegoż: Wielki mały wóz, słowo obraz/terytoria, Gdańsk 2001, s. 249–339.

Kosiński Dariusz: Akcja, [w:] tegoż: Polski teatr przemiany, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2007, s. 486–508.

, z Piotrem Borowskim rozmawiał Tadeusz Kornaś, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 2002 nr 48 (kwiecień), s. 72–79. Przedruk [w:] Tadeusz Kornaś: Aniołom i światu widowisko. Szkice i rozmowy o teatrze, Wydawnictwo „Homini”, Kraków 2009, s. 177–189.

Richards Thomas: Pracując z Grotowskim nad działaniami fizycznymi. Wprowadzenie oraz esej „Od zespołu teatralnego do sztuki jako wehikułu” Jerzego Grotowskiego, przełożyli Andrzej Wojtasik, Magda Złotowska, Wydawnictwo Homini, Kraków 2003.

Richards Thomas: Punkt graniczny przedstawienia, rozmawiała Lisa Wolford, przełożył Artur Przybysławski, konsultowała Magda Złotowska, przekład zredagował i do druku przygotował Grzegorz Ziółkowski, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2004.

Tyszka Juliusz: Akcja, [w:] tegoż: Mistrzowie, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006, s. 105–121.

Wolford Lisa: „Akcja”. Początek, którego nie można przedstawić, przełożył Grzegorz Ziółkowski, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 1999 nr 29 (luty), s. 18–27.